Wanneer „ATEX-gecertificeerd“ niet altijd hetzelfde betekent
Bij producten voor explosiegevaarlijke omgevingen wordt vaak in algemene termen gesproken over eenATEX-certificaat. Dat klinkt eenduidig, maar dat is het niet altijd.
Vooral bij apparaten voorzone 2ligt de situatie genuanceerder. Voor veel producten vancategorie 3Gis volgens de ATEX-richtlijn 2014/34/EU geen verplichte keuring door een aangemelde instantie voorgeschreven. De fabrikant mag onder bepaalde voorwaarden zelf de conformiteit beoordelen, documenteren en bevestigen met eenEU-conformiteitsverklaring. De ATEX-richtlijnen stellen uitdrukkelijk duidelijk dat apparaten van categorie 3 niet verplicht door een aangemelde instantie gecertificeerd hoeven te worden; de fabrikant moet de interne productiecontrole toepassen, technische documentatie opstellen en een EU-conformiteitsverklaring afgeven.
Dat betekent echter niet: „De fabrikant kan zomaar een willekeurig document opstellen en klaar is Kees.“
Integendeel: bij een verklaring van de fabrikant ligt de verantwoordelijkheid vooral bij de fabrikant zelf. En precies daar begint het eigenlijke risico — niet alleen voor de fabrikant, maar ook voor handelaren, importeurs en eindklanten.
Zone 2 en categorie 3G: waarom een zelfbeoordeling toegestaan kan zijn
Zone 2 omvat zones waar zich tijdens normaal bedrijf doorgaans geen explosieve atmosfeer voordoet, of slechts van korte duur. Voor dergelijke zones worden vaak apparaten van categorie3Ggebruikt.
Voor deze categorie kan de conformiteitsbeoordeling plaatsvinden viainterne productiecontrole. De fabrikant controleert en beoordeelt dus zelf of het product aan de essentiële veiligheidseisen voldoet. Vervolgens stelt hij de technische documentatie en de EU-conformiteitsverklaring op. De ATEX-richtlijn definieert categorie 3 als apparatuur die onder normale bedrijfsomstandigheden een normaal veiligheidsniveau moet waarborgen.
Belangrijk: dit is geen vrijbrief. De fabrikant moet kunnen aantonen waarom het product geschikt is voor de opgegeven zone, gasgroep, temperatuurklasse en toepassing.
Een verklaring van de fabrikant is niet hetzelfde als een extern certificaat
Er moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt:
| Begrip | Betekenis |
|---|---|
| EU-conformiteitsverklaring | De fabrikant verklaart op rechtsgeldige wijze dat het product voldoet aan de geldende EU-eisen. |
| ATEX-certificaat / EU-typegoedkeuringscertificaat | Een aangemelde instantie heeft een type of bepaalde aspecten daarvan getest en gecertificeerd. |
| Vrijwillige controle | De fabrikant schakelt vrijwillig een externe keuringsinstantie in, hoewel dit voor deze categorie niet verplicht is. |
| Marketingcertificaat | Een document zonder voldoende technische of juridische waarde. Hier is voorzichtigheid geboden. |
Een verklaring van de fabrikant kan dus juridisch geldig zijn. Deze is echter alleen betrouwbaar als er een degelijke technische beoordeling, volledige documentatie en een controleerbare keuring aan ten grondslag liggen.
Het echte probleem: wie is aansprakelijk als er iets gebeurt?
In het ideale geval werkt alles naar behoren. Het apparaat is correct geklasseerd, correct gemarkeerd, correct geïnstalleerd en de exploitant heeft het gekozen op basis van de zone.
In het ergste geval ligt het anders:
Een apparaat wordt verkocht als geschikt voor zone 2. Later blijkt dat de technische beoordeling tekortschoot, de documentatie onvoldoende was of dat het product onder reële omstandigheden toch een ontstekingsbron kan vormen. Als er dan schade ontstaat, gaat het niet meer om de prijs van het apparaat. Dan gaat het om persoonlijk letsel, materiële schade, stilstand van de installatie, deskundigen, terugroepacties, juridische kosten en mogelijke regresvorderingen.
De EU-voorschriften inzake productveiligheid voorzien in duidelijke rollen: fabrikanten zijn verantwoordelijk voor de conformiteit en de CE-markering; importeurs en handelaren hebben echter ook verplichtingen en moeten ertoe bijdragen dat alleen conforme producten op de markt worden gebracht.
Risico voor de handelaar
Voor handelaren is het vooral van cruciaal belang dat ze niet blindelings op alle gegevens van de fabrikant vertrouwen.
Een handelaar hoeft niet elk product zelf opnieuw te ontwikkelen of te controleren. Maar hij moet op zijn minst op een aannemelijke manier nagaan of de documentatie klopt:
- Is er een volledige EU-conformiteitsverklaring?
- Is de ATEX-markering correct?
- Zone, categorie, gasgroep en temperatuurklasse?
- Is er een handleiding met veiligheidsaanwijzingen?
- Is de fabrikant bereikbaar, betrouwbaar en in staat om de nodige documentatie te verstrekken?
- Is bij fabrikanten buiten de EU duidelijk wie de importeur en de verantwoordelijke marktdeelnemer is?
Als een handelaar een duidelijk twijfelachtig product verkoopt, technische beweringen klakkeloos overneemt of zelf onjuiste beweringen doet over de geschiktheid van een product, kan hij in geval van schade medeverantwoordelijk worden gehouden.
Het wordt vooral lastig als de fabrikant buiten de EU is gevestigd of financieel niet solvabel is. In dat geval zoekt de benadeelde of de verzekeraar degene die aansprakelijk kan worden gesteld. Dat kan de importeur zijn, maar in bepaalde gevallen ook een handelaar in de toeleveringsketen.
Risico voor de eindgebruiker / exploitant
In de ATEX-sector is de eindklant vaak niet alleen maar een ‘koper’, maar ook de exploitant van een installatie of een werkgever. Daardoor heeft hij zijn eigen verplichtingen.
Voor werkplekken met een explosiegevaarlijke atmosfeer geldt bovendien de ATEX-richtlijn 1999/92/EG. Deze richtlijn verplicht werkgevers onder meer tot het beoordelen van explosierisico’s, het indelen van zones en het kiezen van geschikte arbeidsmiddelen.
In de praktijk betekent dit:
Ook al beschikt een apparaat over een EU-conformiteitsverklaring, moet de gebruiker nagaan of het geschikt is voor zijn specifieke toepassing.
Voorbeelden:
| Vraag | Waarom is dit belangrijk? |
|---|---|
| Is het echt zone 2 of toch zone 1? | Een apparaat van categorie 3G is niet geschikt voor zone 1. |
| Past de gasgroep? | Niet elk apparaat is geschikt voor elke omgeving. |
| Is de temperatuurklasse geschikt? | Te hete oppervlakken kunnen een ontstekingsbron vormen. |
| Is de omgevingstemperatuur in orde? | Veel apparaten hebben een beperkt temperatuurbereik. |
| Is het apparaat volgens de voorschriften gebruikt? | Verkeerd gebruik kan ervoor zorgen dat de conformiteit vrijwel waardeloos wordt. |
Als de gebruiker een apparaat verkeerd kiest of het in strijd met de gebruiksaanwijzing gebruikt, kan de aansprakelijkheid geheel of gedeeltelijk bij hem liggen.
Verzekering: Een stuk papier vergoedt geen schade
Een belangrijk punt wordt vaak onderschat: zelfs als de fabrikant wettelijk aansprakelijk is, moet hij in geval van nood ook financieel in staat zijn om te betalen.
Een productaansprakelijkheidsverzekering kan bepaalde schade als gevolg van defecte producten dekken. Zij biedt echter geen dekking voor het ontbreken van technische conformiteit, gebrekkige documentatie of onjuiste ATEX-markering. Bij plichtsverzuim, onjuiste risico-informatie of een grove tekortkoming in de beoordeling zal een verzekeraar zeer nauwkeurig nagaan of er überhaupt sprake is van dekking.
Daarom is een cruciale vraag:
Is de fabrikant niet alleen technisch bekwaam, maar ook voldoende verzekerd en financieel in staat om een grotere schade te dragen?
Want als een kleine fabrikant na een schadegeval failliet gaat, heeft de benadeelde daar weinig aan. Dan verschuift het risico naar andere betrokkenen: importeur, dealer, exploitant, hun verzekeraars — of in het ergste geval blijft een deel van de schade voor rekening van de benadeelde zelf.
Gelijk hebben en geld krijgen zijn twee verschillende dingen.
Vergelijking: verklaring van de fabrikant versus certificaat van een aangemelde instantie
| Punt | Verklaring van de fabrikant Categorie 3G / Zone 2 | Certificaat afgegeven door een aangemelde instantie |
|---|---|---|
| Toelaatbaarheid | Vaak toegestaan voor categorie 3G | Vaak vereist bij hogere categorieën |
| Externe controle | Niet verplicht | Ja, afhankelijk van de procedure |
| Verantwoordelijkheid | Voll bij de fabrikant | Nog steeds bij de fabrikant, maar een externe controle versterkt de bewijsvoering |
| Bewijskracht | Afhankelijk van de documentatie en de deskundigheid van de fabrikant | Meestal hoger |
| Risico voor handelaren | Hoger, als de documentatie onvolledig is of de fabrikant twijfelachtig is | Kleiner, maar niet nul |
| Risico voor exploitanten | De keuze en de toepassing moeten toch op elkaar aansluiten | Ook de keuze en het gebruik moeten op elkaar zijn afgestemd |
| Verzekeringsonderwerp | Vooral bij kleine of onbekende fabrikanten is dit een punt van zorg | Ook relevant, maar meestal beter gedocumenteerd |
| Het ergste scenario | De fabrikant is aansprakelijk, maar kan failliet zijn of onvoldoende verzekerd | De fabrikant blijft aansprakelijk; de keuringsinstantie is alleen relevant bij een eigen fout |
Wat gebeurt er in het ergste geval?
Bij schade wordt er niet alleen gevraagd: „Was er een document?“
De vraag luidt:
- Was het product geschikt voor de zone?
- Was de ATEX-markering correct?
- Was de EU-conformiteitsverklaring volledig en aannemelijk?
- Was er betrouwbare technische documentatie beschikbaar?
- Is het product correct geïnstalleerd en in gebruik genomen?
- Heeft de handelaar juiste of onjuiste technische uitspraken gedaan?
- Heeft de importeur zijn verantwoordelijkheid genomen?
- Heeft de exploitant het juiste apparaat voor zijn zone gekozen?
- Is er een verzekering die daadwerkelijk uitkeert?
- Wie is economisch gezien tastbaar?
De kosten komen uiteindelijk niet automatisch voor rekening van degene die „eigenlijk schuldig“ is. In de praktijk betaalt vaak eerst degene die aanspreekbaar, verzekerd of contractueel betrokken is. Daarna volgen regresvorderingen langs de toeleveringsketen.
Dat is de reden waarom een transparante toeleveringsketen bij ATEX-producten zo belangrijk is.
Conclusie
Voor apparaten van zone 2 is een certificaat van een aangemelde instantie niet altijd verplicht. Een conformiteitsverklaring van de fabrikant kan voor categorie 3G volkomen toelaatbaar zijn.
Maar: deze is alleen betrouwbaar als de fabrikant technisch correct te werk gaat, de documentatie volledig is en het bedrijf in geval van schade ook financieel draagkrachtig is.
Voor handelaren en exploitanten is het daarom niet voldoende om alleen naar een „ATEX-certificaat“ te vragen. Betere vragen zijn:
Is de conformiteitsverklaring aannemelijk?
Is de markering correct?
Past het apparaat echt bij de ruimte?
Is de fabrikant betrouwbaar, bereikbaar en voldoende verzekerd?
Wie draagt het risico als de waardering achteraf onjuist blijkt te zijn?
Juist in explosiegevaarlijke omgevingen geldt: een goedkoop product met gebrekkige documentatie kan uiteindelijk het duurste product blijken te zijn.